Hersenvliesontsteking of meningitis is een ontsteking van de beschermende membranen die rond de hersenen en het ruggenmerg liggen: de hersenvliezen of meningen. De oorzaak van de ontsteking is meestal een infectie met een virus, een bacterie of (zelden) een parasiet. Maar ook een schimmelinfectie kan een ontsteking veroorzaken. De ziekte staat ook bekend onder naam nekkramp, naar het meest typische symptoom. De ernst van de ziekte is afhankelijk van de oorzaak. Virale meningitis is de meest voorkomende vorm en geneest meestal spontaan. Bacteriële hersenvliesontsteking is een ernstige vorm die dodelijk kan aflopen. Het is dan ook van het grootste belang de ziekte tijdig te herkennen en te behandelen, het is niet mogelijk om een onderscheid te maken tussen de verschillende vormen op basis van de symptomen.

Virale meningitis treft jaarlijks ongeveer 10 op 100.000 mensen. 70% van de gevallen zijn kinderen jonger dan 5 jaar of mensen ouder dan 60 jaar. Bacteriële meningitis treft in onze contreien ongeveer 3 op 100.000 personen per jaar. In sommige landen kunnen echter echte epidemieën optreden waar een dokter weinig invloed meer op heeft. In Sub-Saharisch Afrika treedt elk jaar tussen december en juni een meningococcus epidemie op met tot 800 gevallen per 100.000 mensen.

Pijn is meer dan een zenuwprikkel

De hersenen en het ruggenmerg zijn omgeven door beschermende hersenvliezen of meningen. De hersenvliezen bestaan uit 3 lagen:

De dura mater of het harde hersenvlies: deze buitenste laag ligt tegen de schedelbeenderen.
De arachoidea of spinnenwebvlies (arachnoid).
De pia mater of het zachte hersenvlies: de onderste laag, zeer dunne laag die op de hersenen ligt.

Tussen de arachnoidea en de pia mater ligt de subarachnoïdale ruimte waarin zich het hersenvocht of cerebrospinaal vocht bevindt, bij hersenvliesontsteking treedt massale ontsteking op in deze subarachnoïdale ruimte.

Oorzaken

Hersenvliesontsteking wordt meestal veroorzaakt door een virale infectie. Minder vaak zijn bacteriën de oorzaak. Andere oorzaken, zoals een infectie met een schimmel of parasiet, komen zelden voor.

Virale meningitis
De meeste gevallen van meningitis worden veroorzaakt door enterovirussen. Deze virussen worden vooral verspreid tijdens de late zomer en herfst, vooral kinderen jonger dan 5 jaar oud worden besmet. Andere virussen die hersenvliesontsteking kunnen veroorzaken zijn onder meer het herpes simplex virus (dat ook koortsblaasjes veroorzaakt), HIV (het aids-virus), het bof-virus (een paramyxovirus) en het West-Nijlvirus (dat door muggen verspreid wordt).

Bacteriële meningitis
Bacteriële meningitis wordt meestal veroorzaakt door de bacterie Streptococcus pneumoniae (ook wel pneumococcus genoemd), een bacterie die vaker longontsteking (pneumonie) of sinusitis veroorzaakt. Een andere vaak voorkomende bacterie die hersenvliesontsteking veroorzaakt is meningococcus (ook bekend als Neisseria meningitidis). Dit is een erg besmettelijke bacterie die bovenste luchtweginfecties veroorzaakt die kunnen doorbreken in de bloedbaan en zo naar de hersenvliezen kunnen verspreiden. Deze bacterie komt meestal voor bij adolescenten en jongvolwassenen jonger dan 20 jaar en kan echte epidemieën veroorzaken op scholen, kinderdagcentra en studentenhuizen. Listeria en haemophilus zijn minder frequente oorzaken van bacteriële hersenvliesontsteking. Sinds de grootschalige vaccinatiecampagnes in de Westerse landen komen veel infecties die tot meningitis kunnen leiden veel minder vaak voor.

Hersenvliesontsteking door schimmelinfectie
In zeldzame gevallen wordt meningitis veroorzaakt door een schimmelinfectie. Meestal treedt dit op bij mensen met een verminderde afweer, zoals AIDS patiënten of mensen die een immuniteitsonderdrukkende therapie volgen (vb. na een orgaantransplantatie). In sommige streken van Afrika komt deze vorm vrij vaak voor, maar bij ons is schimmel meningitis zeldzaam. De meest voorkomende ziekteverwekker is Cryptococcus, deze vorm van hersenvliesontsteking is niet besmettelijk.

Parasitaire Meningitis
De amoebe Naegleria fowleri kan meningitis veroorzaken die een fatale herseninfectie veroorzaakt. De parasiet komt wereldwijd voor in (warme) zoetwatermeren en rivieren en treedt het lichaam binnen door de neus bij het zwemmen. Van de neus migreert de parasiet naar de hersenen. Infectie kan niet optreden door het drinken van besmet water en de aandoening is niet besmettelijk (kan niet overgaan naar andere mensen), het is een zeer zeldzame infectie. Ook de larven van sommige wormen en andere parasieten (zoals toxoplasma) kunnen hersenvliesontsteking veroorzaken. De varkenslintworm (Taenia solium) kwam vroeger ook voor in onze contreien maar is intussen uitgeroeid. In Oost-Europa komt hij echter wel nog voor. Andere parasieten komen enkel voor in tropische en subtropische streken in Afrika en Azië, zoals de parasiet die slaapziekte veroorzaakt (Tryponosoma brucei) en de worm Schistosoma mansoni.

Niet infectieuze meningitis
Hersenvliesontsteking kan optreden door kanker, allergie aan een medicijn, onstekingsziektes (zoals sarcoïdose of lupus), door een open wonde aan de schedel of na een hersenoperatie.

Symptomen

Meningitis of hersenvliesontsteking is een medisch spoedgeval. De ziekte verloopt snel en de typische symptomen zijn plotse hoge koorts, gepaard met zeer erge hoofdpijn en een stijve, pijnlijke nek waardoor het hoofd niet meer naar voren kan gebogen worden ('nekkramp', aanwezig in ongeveer 70% van de gevallen). Niet al deze symptomen treden noodzakelijkerwijze op maar als er geen van deze drie aanwezig is, is het zeer onwaarschijnlijk dat het om meningitis gaat. De nekkramp treedt meestal later op dan de koorts en hoofdpijn.

Andere symptomen kunnen zijn: braken, diarree'puntbloedingen in de huid (petechiën), epileptische aanvallen, verwardheid, slaperigheid, overgevoeligheid aan licht (photofobie) en geluid, verlies van eetlust, huiduitslag. Het is niet mogelijk om een onderscheid te maken tussen bacteriële en virale meningitis op basis van enkel de (vroege) symptomen.

Verdere verloop
Het verdere verloop van de ziekte verschilt naargelang de oorzaak van de ziekte. Virale meningitis verbetert vrijwel altijd zonder behandeling, maar bacteriële hersenvliesontsteking kan snel levensbedreigend worden, vooral indien niet snel behandeld wordt met antibiotica. In ernstige gevallen kan bacteriële hersenvliesontsteking leiden tot nierfalen, gangreen van de ledematen, speticemie (bloedvergiftiging - infectie van het bloed), shock en sterfte.

Complicaties
Bacteriële meningitis kan binnen enkele dagen leiden tot onherstelbare hersenschade en kan de patiënt blijvend invalide maken. Leerproblemen, verminderde intelligentie, geheugenstoornissen, gehoorverlies (gedeeltelijk of geheel), problemen met het zicht, stapproblemen en epileptische aanvallen kunnen levenslang aanwezig blijven.

Baby's
Bij baby's jonger dan 2 jaar kan de typische nekstijfheid en hoofdpijn afwezig zijn. Vaak zijn de symptomen niet erg duidelijk en doen ze niet aan meningitis denken. Men moet bedacht zijn op hersenvliesontsteking als de volgende ziektetekens voorkomen: hoge koorts, continu huilen, overdreven slapen, inactiviteit, lusteloosheid, slecht eten, stijfheid van het lichaam en nek, koude armen en benen, pijn in een been, veranderde bleke huidskleur

Baby's hebben een gat op de top van hun schedel, dat bij het ouder worden toegroeit: de fontanel. Bij meningitis kan men hier soms een zwelling zien of voelen.

Meningisme
Een meningisme is het gelijktijdig voorkomen van 3 ziektetekens: nekstijfheid, photofobie (intolerantie aan licht) en hoofdpijn. Het is een teken van irritatie van de meningen en komt vaak voor bij hersenvliesontsteking (maar ook bij andere ziektes, zoals bloedingen van de hersenvliezen).

Diagnose

De diagnose van hersenvliesontsteking wordt gesteld aan de hand van de symptomen en op basis van medische testen. Tekens van infectie kunnen gevonden worden op het hoofd, de oren, de keel en de huid die over de wervelkolom ligt. Bij het aanwezig zijn van nekkramp kan soms het teken van Brudzinski waargenomen worden. Het naar voren buigen van het hoofd wordt door opgespannen nekspieren onmogelijk gemaakt. Als men schoksgewijs het hoofd probeert te buigen heeft de patiënt de reflex de benen op te trekken. Het tweede teken van Brudzinski bestaat uit het gestrekt opheffen van een been, de patiënt heeft de reflex het andere been te buigen. Het teken van Kernig komt ook voor bij meningitis, als de patiënt op de zij ligt met heup en knie 90 graden gebogen zal hij de reflex hebben het strekken van de knie door de arts tegen te werken omdat het pijnlijk is. Het teken van Kernig en Brudzinski komen niet altijd voor bij meningitis, maar als ze voorkomen is de kans groot dat de patiënt aan hersenvliesontsteking leidt, bijkomende onderzoekstechnieken kunnen uitsluitsel geven.

Bloedonderzoek
Bij bacteriële meningitis kan men bacteriën aantonen in het bloed door een bloedcultuur te maken of door ze onder de microscoop aan te tonen. Radiografieën, CT-scans en MRI-scans van het hoofd of de borstkas kan zwelling en ontsteking aantonen.

Lumbaalpunctie
De definitieve diagnose kan gesteld worden door een lumbaalpunctie. Men steekt hiervoor een naald in het ruggenmergkanaal tussen 2 wervels ter hoogte van de lenden. Op deze plaats is er geen ruggenmerg meer, maar zijn de vliezen die ze omringen (de meningen) wel nog aanwezig. Tussen de vliezen bevindt zich het cerebrospinaal vocht of het hersenvocht dat met een spuit opgezogen wordt. Het cerebrospinaal vocht kan onderzocht worden op tekens van infectie en vertoont een laag glucosegehalte, hoog eiwitgehalte en verhoogd aantal witte bloedcellen. Met gespecialiseerde technieken kunnen ook de ziekteverwekkende bacteriën of virussen aangetoond worden in het hersenvocht.

Behandeling

De behandeling van hersenvliesontsteking is verschillend naargelang de meningitis veroorzaakt wordt door een bacteriële of een virale infectie. De meest voorkomende vorm van hersenvliesontsteking wordt veroorzaakt door virussen. Vaak treedt vanzelf verbetering op als de lichaamsafweer de infectie bestrijdt. Genezing treedt meestal op binnen 1 tot 2 weken, maar kan soms langer duren. De bedlegerige patiënt kan gediend zijn met pijnstillende en ontstekingsremmende medicatie. Soms is toediening van vocht door een infuus nodig. In de eerder zeldzame gevallen dat een herpes virus de meningitis veroorzaakt is er antivirale medicatie beschikbaar.

Bacteriële meningitis is een spoedgeval en moet onmiddelijk behandeld worden met intraveneuze (rechtstreeks in de ader) antibiotica. Vaak zal men de behandeling aanvangen met een breed-spectrum (breed-werkend) antibioticum. Als men de ziekteverwekker heeft kunnen identificeren kan men meer gerichte therapie toedienen. De behandeling wordt aangevuld met het toedienen van corticosteroïden om de zwelling in de hersenen (die epileptische aanvallen en hersenschade kan veroorzaken) tegen te gaan.

Andere vormen van hersenvliesontsteking worden behandeld naargelang de onderliggende oorzaak. Vaak zal men de behandeling starten met antibiotica tot men zeker is dat er geen bacteriële infectie aan de oorzaak ligt.

Hersenvliesontsteking kwam vroeger vrij vaak voor bij jongen kinderen door infectie met Haemophilus influenzae, pneumococcus, meningococcus en bof. Tegenwoordig worden kinderen op jonge leeftijd gevaccineerd tegen deze kiemen en zijn deze ziektes zeldzaam. Naast de vaccinaties is een goede hygiëne van belang om de kans op verspreiding van de ziektekiemen te verminderen. Zwangere vrouwen zijn extra gevoelig aan listeriose en moeten voorzichtig zijn met het eten van bepaalde voedingsmiddelen zoals niet gepasteurizeerde kazen. In het geval van meningococcus infectie zal men alle personen die in contact zijn geweest met de zieke een antibioticakuur aanraden.

Prognose

Onbehandelde bacteriële meningitis loopt bijna altijd fataal af. De prognose van behandelde bacteriële hersenvliesontsteking hangt af van de leeftijd van de persoon en de ziekteverwekker. Bij pasgeborenen loopt de ziekte in ongeveer 1 op 4 gevallen dodelijk af. Bij oudere kinderen is de overlevingskans veel hoger en treedt sterfte op in ongeveer 1 op 50 gevallen. Bij volwassenen loopt de sterftegraad dan weer op tot 20 à 35%. Van de overlevende kinderen blijft bij ongeveer 1 op 6 hersenschade aanwezig die zich uit als gehoorverlies, verminderde intelligentie, gedragsproblemen en leerproblemen. Bij volwassenen is dit minder vaak het geval.

Virale meningitis geneest meestal spontaan en is maar zelden dodelijk. Parasitaire meningitis door de amoebe Naegleria fowleri loopt vrijwel altijd dodelijk af. Onbehandelde schimmel meningitis loopt bijna altijd dodelijk af. Mits behandeling is de prognose vrij goed, maar gezien de infectie voorkomt bij mensen met een verminderde immuniteit zal de behandeling meestal langdurig zijn.

doktersdienst